Sú skrítla er stundum sögð um hagfræðinga að sjái þeir mann með annan fótinn í ísköldu vatni en hinn í sjóðandi heitu komist þeir að þeirri niðurstöðu að að meðaltali sé fótabaðið notalegt.

Þessi saga lýsir ágætlega hagstjórn á Íslandi undanfarin ár, þar sem reynt hefur verið að halda „jafnvægi“ í þjóðarbúskapnum með því að vega saman stærðir sem hver um sig var í miklu ójafnvægi. Þannig miðaði hagstjórnin í aðdraganda hrunsins að því að vinna á þenslu með háum vöxtum.

* * *

Hávaxtastefnan virkaði aftur á móti sem olía á eldinn í alþjóðlegu lánsfjárbólunni. Háir vextir á Íslandi á meðan seðlabankar í öðrum löndum héldu vöxtum lágum leiddu til vaxtamunaviðskipta.

Innstreymi fjármagns til Íslands styrkti gengi krónunnar og jók á þenslu. Stanslaust fjárstreymi til Íslands og ekki síst íslenskra athafnamanna blés út egó þeirra. Það hefði ekki verið í frásögur færandi nema vegna þess að pappírshagnaður erlendra spákaupmanna af vaxtamunarviðskiptunum, á meðan gengi íslensku krónunnar hélst stöðugt eða styrktist, slævði áhættuvitund þeirra og ýtti undir ofurtrú á Íslandi. Það er gömul saga og ný að sjálfsmynd manna sem hagnast ört bólgnar og skekkist. Sagan er full af slíkum mönnum þótt fæstir þeirra hafi komist á spjöld sögunnar.

* * *

Það sem er með sönnu furðulegt við Ísland er ekki að velgengnin skuli hafa stigið Íslendingum til höfuðs, heldur að útlendingar skuli hafa trúað að velgengni Íslendinga væri sjálfbær. Þeir trúðu svo sem líka að bankakerfi Írlands og ríkisfjármál Gríslanda væru sjálfbær. Það er rétt að hafa í huga að sögurnar um víkingaeðli og viðskiptavit Íslendinga urðu ekki til hér á landi heldur í erlendum fjölmiðlum þótt Íslendingum hafi vissulega látið sér vel líka skjallið og tekið undir það. En vaxtamunarviðskiptin gengu bara upp á meðan hægt var að taka sífellt stærri lán og þótt vaxtamunarviðskipti með íslensku krónuna og lán til Íslands hafi verið agnarsmá á alþjóðlegan mælikvarða voru þau risavaxin á innlendan mælikvarða.

* * *

Því þarf ekki að koma á óvart að Ísland væri eitt fyrsta landið til að fara virkilega illa í alþjóðlegu lausafjárkreppunni. Þannig var hrunið á Íslandi auðvitað hluti af alþjóðlegu fjármálakreppunni. Þar með er ekki sagt að allir þeir veikleikar og hugsanlega einhver lögbrot sem hrunið leiddi í ljós skýrist og hvað þá afsakist af alþjóðlegu fjármálakreppunni. Þótt menn berist að einhverju leyti með straumum sinnar tíðar þá bera þeir eftir sem áður jafn mikla ábyrgð á eigin gjörðum. Á meðan vel gengur eru menn kærulausir og væntur ávinningur af því að gera næsta díl miklu meiri en að fylgja því eftir að sá síðasti gangi sem skyldi.

Að þessu leyti er lýsing John Kenneth Galbraith á hruninu í Bandaríkjunum árið 1929 eins og samin um Ísland árið 2008. Hann sagði: „Á hverjum tíma er ákveðinn fjöldi af óuppgötvuðum fjárdráttum að finna – eða öllu heldur ekki að finna – í viðskiptalífi og bönkum landsins. Þessi forði, sem við getum kallað forðabúr eða svikabúr ... stækkar og minnkar í takti við hagsveifluna. Þegar vel árar er fólk andvaralaust, trúgjarnt og nóg til af peningum. En jafnvel þótt nóg sé af peningum er alltaf til fólk sem þarf meira. Undir þessum kringumstæðum stækkar svikabúrið, uppgötvun fjársvika minnkar og tíðni þeirra eykst hratt. Í kreppu snýst þetta við, peningar eru litnir hornauga og sá sem höndlar með fé er álitinn sekur uns hann getur sannað sakleysi sitt. Endurskoðun verður ítarleg og nákvæm. Siðferði í viðskiptum batnar og svikabúrið skreppur saman.“

* * *

(„At any given time there exists an inventory of undiscovered embezzlement in – or more precisely not in – the country’s business and banks. This inventory – it should perhaps be called the bezzle ... varies in size with the business cycle. In good times people are relaxed, trusting, and money is plentiful. But even though money is plentiful, there are always many people who need more. Under these circumstances the rate of embezzlement grows, the rate of discovery falls off, and the bezzle increases rapidly. In depression all this is reversed. Money is watched with a narrow, suspicious eye. The man who handles it is assumed to be dishonest until he proves himself otherwise.“)

* * *

Eftir hrun skyldi maður ætla að Seðlabankinn skipti um kúrs og leyfði hagkerfinu að leita í sjálfbært jafnvægi. Það er nú öðru nær.

Í stað þess að leyfa hagkerfinu að leita jafnvægis er því nú haldið með gjaldeyrishöftum. Rétt eins og í fyrra ójafnvægi, þar sem ákveðið þægindastig myndaðist á meðan ójafnvægið safnaðist upp í krónubólunni, er ákveðið þægindastig að myndast nú í nýrri bólu á Íslandi. Gjaldeyrishöftin vernda bankana fyrir samkeppni um sparnað landsmanna og hafa komið í veg fyrir hagræðingu þar á bæ. Stjórnendur bankanna laga sig ekki að einhverju ímynduðu þjóðhagslegu jafnvægi heldur þeim skilaboðum sem markaðurinn sendir þeim í rekstrinum á hverjum degi. Og nú þegar ekkert útlit er fyrir að ríkisstjórnin vilji í raun aflétta höftunum eru skilaboðin sem markaðurinn sendir bönkunum frekar að spýta í lófana en að draga saman efnahagsreikninga sína. Þar að auki niðurgreiðir innstæðutryggingin fjármagnskostnað bankanna um tugi milljarða á ári hverju.

Bankarnir vita ekki raunverulegan fjármagnskostnað sinn og geta þar af leiðandi ekki tekið skynsamlegar fjárfestingarákvarðanir frekar en aðrir sem stunda áætlunarbúskap, alveg óháð því hversu mikið af vilja gerðir þeir eru til þess eða á hversu hæfum rekstrarmönnum þeir hafa á að skipa.

* * *

Gjaldeyrishöftin hafa leitt til bólu á ríkisskuldabréfamarkaði. Það sem veldur Óðni fyrst og fremst áhyggjum í því er þó ekki að bólan muni dag einn springa, enda fá teikn um að það gerist í bráð, heldur miklu frekar sá skaði sem bólan mun valda fram að því að hún springur. Meginhluti tjóns af bólum verður nefnilega ekki þegar fjármálamarkaðir „hrynja“ heldur í aðdraganda hrunsins. Þegar fármagnskostnaði er haldið niðri með valdboði er öll verðlagning á fjárfestingarverkefnum röng og þegar markaðurinn leiðréttir sig á ný kemur í ljós að mörg verkefni sem lagt var í af bestu manna yfirsýn og í góðri trú ganga ósköp einfaldlega ekki upp. Hrun leiðréttir þessi mistök og þess vegna er það versta sem hægt er að gera að trufla hreinsunarstarf hrunsins með aukinni peningaprentun seðlabanka eða auknum ríkisútgjöldum.

* * *

Með því að halda gjaldeyrishöftunum er ríkisstjórnin að blása í nýja bólu. Vextir á verðtryggðum ríkisskuldabréfum hafa aldrei verið lægri og vextir óverðtryggðra ríkisskuldabréfa eru farnir að nálgast meðalverðbólgu síðustu ára. Þetta bendir til þess að skuldabréfamarkaðurinn hafi enga trú á að höftin verði losuð um fyrirsjáanlega framtíð á Íslandi. Sem aftur þýðir að ákvarðanir um fjárfestingar á Íslandi verða teknar án þess að menn geri sér grein fyrir raunverulegum fjármagnskostnaði eða raunverulegu verði íslensku krónunnar. Það leiðir aftur til þess að eftir því sem skipulag hagkerfisins færir sig nær duttlungum innlendra stjórnvaldsaðgerða fremur en framboði og eftirspurn í heimsmarkaðsviðskiptum munu völd stjórnmálamanna yfir hagkerfinu aukast.

Saga haftaáranna hér á landi og reynsla annarra landa sýnir svo ekki verður um villst að þessum völdum verður beitt.

* * *

Leið haftabúskaparins er leiðin til aukinnar pólitískrar miðstýringar. Þótt bankakerfinu finnist ef til vill þægilegt að athafna sig í faðmi ríkisins í dag og æ fleiri fyrirtækjum sé farið að finnast þægilegt að vera í „skjóli hafta“ þá eru þeir talsmenn atvinnulífsins sem eru værukærir vegna haftanna í dag eins og froskar í potti á hlóðum.

Þeir finna ekki hvernig það er smám saman að hitna undir þeim áður en það fer að sjóða.