Hagfræðingurinn Ronald Coase lést í byrjun vikunnar. Coase fæddist 29. desember 1910, sama dag og Gunnar Thoroddsen og var því 102 ára. Líkt og Gunnar fór Coase sínar eigin leiðir og skar sig úr frá samstarfsfélögum og samtímamönnum fyrir ólíka nálgun á hlutina. Coase skrifaði ekki margar greinar á ferli sínum en hann birti sína fyrstu grein um hagfræði árið 1937 og í fyrra 75 árum síðar gaf hann út nýja bók, How China Became Capitalist. Coase voru veitt Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 1991 og hann lauk fyrirlestrinum sem hann flutti við móttöku þeirra á eftirfarandi orðum: „Fræðimenn verða að sætta sig við að það sem þeir hafa rangt fyrir sér um verður að lokum afhjúpað en það sem þeir hafa rétt fyrir sér um verður að lokum viðurkennt einungis ef þeir lifa nógu lengi.“ Coase náði svo sannarlega að lifa nógu lengi til að sjá margar hugmynda sinna almennt viðurkenndar og af því tilefni verða nokkrar þeirra reifaðar hér.
* * *
Í fyrstu grein sinni sem hann birti árið 1937, The Nature of the Firm, reyndi Coase að svara spurningunni hvers vegna það eru til fyrirtæki. Coase hafði verið sósíalisti á sínum yngri árum en í hagfræðinni lærði hann að markaðir væru skilvirkasta leiðin til að haga framleiðslu. Ef svo er, hvers vegna eru þá til fyrirtæki sem eru í raun áætlunarbúskapur inni á markaðinum. Coase fór í námsferð til Bandaríkjanna árið 1931 og kynnti sér stórfyrirtæki þar í landi, byltingin í Rússlandi var einungis 14 ára gömul og í London School of Economics þar sem Coase hafði numið hagfræði var mikil umræða um hvort altækur áætlunarbúskapur væri framkvæmanlegur.
* * *
Svar Coase við þessari spurningu var hugtakið viðskiptakostnaður, það kostar að eiga viðskipti, gera samninga og hafa eftirlit með að þeim sé fylgt. Fyrirtæki verða til þegar kostnaðurinn af viðskiptunum er lægri innan fyrirtækis en að eiga viðskipti á markaði. Þar með er komin hagfræðileg skýring á því að til eru fyrirtæki en það er líka komin greining á hver séu stærðarmörk fyrirtækja. Samkvæmt greiningu Coase verður neikvæður jaðarábati af stjórnun þegar fyrirtæki eru orðin það stór að annars vegar kostnaðurinn við rekstur þeirra er orðinn of mikill og svo ekki síður vegna þess að stjórnendur fyrirtækjanna fara á mis við upplýsingar og nýjungar á markaði með því að halda sig innan stigveldis fyrirtækisins fremur en að leita hagstæðustu tilboða á markaði.
Á seinustu árum hafa mörg fyrirtæki útvistað ýmsum þáttum starfsemi sinnar og má segja að það sé mjög í anda greiningar Coase, en eitt stærsta vandamál í nútímahagkerfum, ofvaxin fjármálafyrirtæki sem eru orðin of stór til að stjórnvöld þori að leyfa þeim að fara á höfuðið, virðist ganga þvert á greiningu Coase.
* * *
Árið 1997 skrifaði sagnfræðingurinn Ron Chernow stutta bók sem hann kallaði The Death of the Banker. Fáir menn þekktu sögu fjármálageirans jafn vel og Chernow enda hafði hann þá nýlega lokið við tvær tímamótabækur um sögu merkra ættarvelda í bankaheiminum, The House of Morgan og The Warburgs. Í The Death of the Banker dró Chernow fram þann lærdóm sem hann taldi sig hafa lært af fjármálasögunni og hann var sá að tími milliliða í fjármálaþjónustu væri á enda. Bankamenn hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í gegnum aldirnar í að leiða saman eigendur sparnaðar og lántaka. Það var gullöld fjármálageirans þegar bankamenn umgengust ríkisstjórnir sem jafningja og þegar John Pierpont Morgan stöðvaði fjármálahrun árið 1907 sem lánveitandi til þrautavara fyrir bandarískt fjármálakerfi. 90 árum síðar skrifaði Chernow hins vegar að þeir dagar væru liðnir, sparnaður og aðgangur að fjármagni væri miklu meiri en áður og litlir sparifjáreigendur hefðu miklu betri samningsstöðu og væru orðnir raunverulegt afl með tilkomu verðbréfasjóða. Að auki hefði viðskiptakostnaður lækkað, aðgangur að upplýsingum batnað með upplýsingatæknibyltingunni og þekking almennings orðin miklu meiri. Afleiðing þessa væri að bankar, þá sérstaklega fjárfestingabankar myndu missa stöðu sína sem milliliðir og bankamennirnir missa bónusa sína og valdasess. Þessi tilgáta Chernows hljómaði sennilega og raunar „hefði hún átt að vera rétt“. Fjármálamarkaðir eru dýpstu markaðir í heiminum, viðskiptakostnaður er hvergi lægri þannig að ef gefum okkur að kínamúrar og reglur um innherjaupplýsingar haldi að þá ættu rökin fyrir því að vera með mismunandi tegund rekstrar innan sama fyrirtækis hvergi að vera veikari. Hvers vegna reka bifreiðaverkstæði ekki hænsnabú fyrst bankar eru með verðbréfamiðlun, lánaviðskipti og greiðslumiðlun fyrir einstaklinga og eignastýringu? Og hvers vegna taka dómarar ekki að sér verjandastörf í málum sem flutt eru fyrir þeim fyrst bankar taka að sér selja verðbréf í fyrirtækjum sem þeir hafa lánað fé?
Nú veit Óðinn ekki til þess að ofangreind spá hafi verið hermd upp á Chernow, en væri það gert gæti hann tekið Coase sér til fyrirmyndar sem var spurður af blaðamanni við útkomu How China Became Capitalist í fyrra eftir að hann hafði sagt blaðamanninum að framfarir Kína hefðu komið sér alveg í opna skjöldu, hvort það sé ekki undarlegt að þessi þróun hafi komið hagfræðingi í opna skjöldu. Coase svaraði: „Ég hef svo oft haft rangt fyrir mér að mér finnst það ekkert undarlegt.“ Chernow hefði að vísu ekki 101 árs aldur til að skýla sér á bak við.
* * *
Ástæðan fyrir því að spá Chernows rættist ekki er að lög og reglugerðir reistu aðgangshindranir að fjármagnsmörkuðum, reglur um lánveitanda til þrautavara og lög um mikilvægi lánshæfismats verðlaunuðu stærð banka. Bankarnir stækkuðu því ekki vegna þess að það væri hagkvæmt heldur vegna þess að regluverk um fjármálastarfsemi, sem komið var á í nafni hagsmuna almennings og stuðningi greinarinnar sjálfrar, jók rentusókn í greininni sem almenningi var síðan sendur reikningurinn fyrir. Chernow hafði sennilega rétt fyrir sér um að almenningur hafði getuna til að taka við af bönkunum, en bankarnir gátu varist með að stýra lagaumgjörð fjármálamarkaða.
Ástæðan fyrir því að spá Chernows gekk ekki eftir er að heimurinn stjórnast ekki af einföldu líkani um kostnað eins og gert var ráð fyrir í The Nature of the Firm, sem Coase sagði reyndar seinna að sér þætti ekki sérlega góð ritgerð og verða þeir Óðinn að vera ósammála um það. Í seinna stríði vann Coase sem tölfræðingur fyrir skipulagssvið bresku herstjórnarinnar. Þar kynntist hann tregðulögmálum sem gilda bæði í stjórnun fyrirtækja og ríkisstofnana en það var einmitt það sem hann sneri sér að rannsóknum á eftir að stríðinu lauk.
* * *
Frægasta grein Ronalds Coase er The Problem of Social Cost frá árinu 1960. Hefðbundin hagfræði hafði fylgt A. C. Pigou í því að ef aðgerðir eins aðila leggja kostnað á annan, til dæmis ef verksmiðja mengar umhverfi sitt eigi ríkið annaðhvort að banna verksmiðjunni að menga eða skattleggja hana. Coase sýndi fyrst fram á að ef enginn viðskiptakostnaður er til staðar gæti aðilinn sem mengar og þeir sem verða fyrir ónæði vegna mengunarinnar náð samningum sem skila mun hagkvæmari niðurstöðu en bann eða skattlagning.
Þetta er þekktasti hluti ritgerðarinnar og hefur Coase stundum verið rangtúlkaður á þann veg að hann trúi því að enginn viðskiptakostnaður sé til staðar. Í seinni hluta ritgerðarinnar beinir Coase sjónum sínum að því hvernig þessi vandi er leystur í heimi þar sem viðskiptakostnaður er til staðar. Coase bendir á að mörg af þeim vandamálum sem hagfræðingar kenna frjálsum markaði um eru í raun afleiðing löggjafar. Hann tekur nokkur dæmi sem Pigou nefndi í bók sinni um nauðsyn þess að ríkið beiti skattlagningu til að minnka ytri áhrif voru í raun afleiðing löggjafar.
Sú greining er dæmigerð fyrir Coase, hann gagnrýndi það sem hann kallaði töfluhagfræði, að hagfræðin væri orðin uppteknari af eigin kenningum en heiminum og því væru viðfangsefni hennar ekki lengur raunveruleg efnahagskerfi heldur módel hagfræðinnar. Í fyrirlestrinum þegar hann tók við Nóbelsverðlaunum 1991 sagði hann að þekking hagfræðinga á hagkerfinu væri það lök að þeir hefðu lítið fram að færa í ráðgjöf í löndum Austur-Evrópu sem voru að losna undan kommúnisma og varaði við því að treysta á þá. Annað svipað dæmi er grein sem Coase skrifaði árið 1974 og bar nafnið The Lighthouse in Economics. Vitar höfðu gjarnan verið nefndir í kennslubókum sem dæmi um almannagæði sem einkaaðilar gætu ekki veitt og ríkið þyrfti því að sjá fyrir. Vitar eru gott dæmi þar sem ómögulegt er að koma í veg fyrir að þeir sem ekki greiði fyrir þjónustu þeirra njóti hennar. Gallinn var hins vegar bara sá að dæmið stangaðist á við veruleikann. Í Bretlandi höfðu margir vitar verið einkareknir og starfsemi þeirra fjármögnuð með hafnargjöldum.
* * *
Niðurstaða Coase í The Problem of Social Cost er að stofnanir skipta máli, þegar leiðir til að lágmarka kostnað af ytri áhrifum eru metnarþarf að líta á heildarkostnað þess kerfis sem notað er. Hvorki markaður né stjórnvaldsaðgerðir eru kostnaðarlaus. Gallinn við stjórnvaldsaðgerðir er að þær taka ekki tillit til einstakra aðstæðna hvers tilviks og stjórnvöldum er hætt við að verða höll undir þrýstihópa.
Það er því ekki nóg að sýna fram á galla markaðar til að réttlæta ríkisafskipti, gallar þeirra kunna að vera meira en markaðarins. Viðskipti á markaði eins og Coase hafði áður sýnt fram á í The Natureof the Firm eru hins vegar ekki kostnaðarlaus.
Niðurstaða Coase var því sú að best væri að skilgreina og framfylgja skýrum eignarréttindum þeirra sem best væru til þess fallnir að lágmarka ytri áhrif.
Þetta leiðir hugann að tveimur deilumálum á Íslandi, annars vegar kvótakerfinu en hvernig því var komið á hér á landi er mjög í anda Coase. Og hins vegar innstæðutryggingu ríkisins og hlutverk Seðlabanka Íslands sem lánveitenda til þrautavara. Frjálslynt fólk hefur í anda Coase barist fyrir því að eignarréttindi skattgreiðenda yfir sjálfsaflafé sínu verði varin og bönkunum ekki leyft að spekúlera út á ábyrgð almennings. Aðrir eins og Eygló Harðardóttir hafa lagt til að öryggisneti skattgreiðenda undir banka verði haldið en að ríkið skattleggi bankana í staðinn. Lausn Eyglóar er í anda Pigou og vel þekkt í sögunni en það var einkenni merkantílismans að ríkið seldi einkaaðilum sérréttindi, eins og til dæmis Íslandsverslunina. Vandamálið sem Coase benti á og SpKef færði okkur heim sanninn um er að kostnaðurinn af sóun í slíku kerfi er miklu meiri en „ávinningur“ ríkisins.
* * *
Síðasta grein sem Óðinn veit til þess að Coase skrifaði, Saving Economics from the Economists, birtist í Harvard Business Review í desember 2012. Þar fjallaði hann um það sem kalla má rauða þráðinn í ævistarfi hans en það er að hagfræði á að fjalla um hagkerfi og fólk eins og það er í veruleikanum en ekki loka sig inni í fílabeinsturni og stúdera eigin módel. Hann sagði að umfjöllun hagfræðinnar um viðskipti væri orðin alltof abstrakt til að athafnamenn hefðu nokkurt gagn af henni. Hann taldi að aðgreining hagfræðinnar frá raunverulegum hagkerfum hefði skaðað greinina og leitt til þess að athafnafólk og almenningur geti ekki sótt skilning á hagkerfinu til hagfræðinnar, það leiðir til þess að þegar að kreppir leitar fólks pólitískra lausna þar sem það skortir þekkingu á markaðslausnum. „Hagfræðin er þannig orðið þægilegt verkfæri fyrir ríkið til að stjórna hagkerfinu fremur en verkfæri sem almenningur getur notað til að skilja hagkerfið.“ Á Íslandi sáum við þetta best í umræðu hagfræðinga um gjaldeyrismál og höftin sem hefur snúist um hvernig ríki og Seðlabanki geti „stýrt“ krónunni.
Umræðan sem þarf hins vegar að fara fram er hvernig fyrirkomulag gjaldeyrismála geti tryggt kaupmátt eigna almennings og agað stjórnmálamenn með því að reisa peningaprentun og fjárlagahalla skorður.
Pistill Óðins birtist í Viðskiptablaðinu 5. september 2013. Áskrifendur geta nálgast blaðið hér að ofan undir liðnum tölublöð.
